İş makinelerinin periyodik kontrolünde operatör güvenliği, makinenin fonksiyonları, koruyucu donanımları ve çalışma sırasında ortaya çıkabilecek riskler değerlendirilir.
Bu kontrol, aracın trafik mevzuatına göre yapılan fenni muayenesinden farklıdır; iş sağlığı ve güvenliği açısından makinenin sahadaki kullanım koşullarına odaklanır.
İş makinalarında kontrol, mevzuat ve sınıflandırma
İş makinalarına ilişkin mevzuat atıfları, standart listesi ve makina tanımları, saha kontrolünün teknik bağlamını açık biçimde gösterecek bir yapıda sunulmuştur.
Amaç
İş makinalarının güvenli çalışmalarını, kullanan operatörlerin sağlık ve güvenlik risklerinden korunmalarını sağlamak amacıyla periyodik kontrollerini yapmak, alınması gereken önlemleri belirlemek ve raporlandırmaktır.
Mevzuat bilgisi ve kontrolün kapsamı
İş makinalarıyla ilgili Türkiye’de yayımlanan Karayolları Trafik Kanunu ve Karayolları Trafik Yönetmeliği, genel olarak iş makinalarının tescil ve trafik muayeneleri hakkında hükümler içerir.
İş makinalarının trafik mevzuatındaki fenni muayenesi ile iş sağlığı ve güvenliği kapsamında gerçekleştirilen periyodik kontrol aynı işlem değildir. Fenni muayene aracın trafik yönünden değerlendirilmesine; periyodik kontrol ise makinanın sahadaki güvenli kullanımına, fonksiyonlarına ve koruyucu donanımlarına odaklanır.
Aşağıdaki mevzuat ve standart atıfları teknik bilgilendirme amacı taşır. Kontrol periyodu, metodu ve kabul kriterleri her ekipman için yürürlükteki güncel mevzuat, üretici talimatları ve risk değerlendirmesi esas alınarak kesinleştirilir.
Tescile ilişkin mevzuat hükümleri
Karayolları Trafik Kanunu — Belge ve plaka vermeye yetkili kuruluşlar, Madde 22
Yönetmelikte gösterilen esaslara göre:
- Askerî maksatlarla kullanılan Türk Silahlı Kuvvetlerine ait bütün araçlar ile çeşitli anlaşmalara göre askerî amaçla yurdumuzda bulunan kuruluşlara ait araçların tescilleri Türk Silahlı Kuvvetlerince yapılır.
- Raylı sistemle çalışan araçların tescilleri, kullanıldığı yerlere göre ait olduğu kuruluşlarca yapılır.
- İş makinesi türünden araçlardan kamu kuruluşlarına ait olanların tescilleri ilgili kuruluşlarınca; özel veya tüzel kişilere ait olanlardan tarım kesiminde kullanılanların tescilleri ziraat odalarınca, diğer kesimlerde kullanılanların tescilleri ise üyesi oldukları ticaret, sanayi veya ticaret ve sanayi odalarınca yapılır.
Karayolları Trafik Yönetmeliği — İş Makinelerinin Tescil ve Trafik Belgeleri ile Tescil Plakaları, Madde 34
Özel veya tüzel kişilere ait iş makinelerinin tescili, araç sahibinin ilgili kuruluşa başvurusu üzerine tescil defterine işlenerek gerçekleştirilir ve tescil belgesi düzenlenir. Araç sahibi, varsa iş makinesinin özelliklerini gösteren teknik belgeyi; yoksa araca ait teknik bilgileri içeren belgeyi sahiplik belgesiyle birlikte sunar.
İş makinesinin karayolunda sürülmesi, tescil belgesine ekli trafiğe çıkış izin belgesinin tescili yapan kuruluşça onaylanmasıyla mümkündür. Trafiğe çıkış izninde zorunlu mali sorumluluk sigortası ve Karayolları Genel Müdürlüğünden özel izin şartları dikkate alınır.
Muayeneye ilişkin mevzuat hükümleri
Karayolları Trafik Kanunu — Muayeneye yetkili kuruluşlar, Madde 35
Askerî araçlarla, raylı sistemle çalışan veya iş makinesi türünden araçların muayeneleri, yönetmelikte belirlenen esaslara göre tescilini yapan kuruluşlarca yapılır.
Karayolları Trafik Yönetmeliği — Muayeneye Yetkili Kuruluşlar, Madde 68
Araç muayeneleri Ulaştırma Bakanlığına ait muayene istasyonlarında veya Bakanlık tarafından usulüne uygun yetki verilen gerçek ya da tüzel kişilere ait muayene istasyonlarında yapılır. Raylı sistemle çalışan veya iş makinesi türünden araçların muayeneleri tescili yapan kuruluşlarca; askerî araçların muayeneleri ise yetkili kuruluş veya birimlerce özel mevzuatına göre gerçekleştirilir.
Araç Muayene İstasyonlarının Açılması, İşletilmesi ve Araç Muayenesi Hakkında Yönetmelik — Muayene Süresi, Madde 14
Araçlar cinslerine, kullanma amaç ve şekillerine göre periyodik muayeneye tabidir. İlgili madde kapsamında diğer motorlu araçlar ile römorklarının ilk bir yaş sonunda ve devamında yılda bir muayeneye tabi olduğu; askerî araçlarla iş makinesi türünden araçların muayenelerinin tescilini yapan kuruluşlarca gerçekleştirildiği belirtilmektedir.
İş makinaları ayrıca Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT) kapsamında değerlendirilir. Bu düzenleme makinaların sahip olması gereken teknik özellikler, CE işaretlemesi ve piyasaya arz koşullarıyla ilgili hükümler içerir.
İş makinaları için kullanılan standartlar
Kontrol metotlarında temel standart ailesi TS EN 474 serisi olarak ele alınır; makina parça ve ekipmanları için aşağıdaki tamamlayıcı standartlardan da yararlanılır:
- TS EN 474-1: İnşaat ve kazı makinaları — Güvenlik — Genel özellikler
- TS EN 474-2: Çekici dozerler
- TS EN 474-3: Yükleyiciler
- TS EN 474-4: Kazıcı yükleyiciler
- TS EN 474-5: Hidrolik kazıcılar (ekskavatörler)
- TS EN 474-6: Damperli kamyonlar
- TS EN 474-7: Skreyperler
- TS EN 474-8: Greyderler
- TS EN 474-9: Boru döşeyiciler
- TS EN 474-10: Trençerler
- TS EN 474-11: Toprak ve çöp sıkıştırıcılar
- TS EN 474-12: Halatlı kazıcılar
- TS 1230-1: İnşaat ve kazı makinaları için bıçakların kesici uçları
- TS EN ISO 2860: İnşaat ve kazı makinalarında en küçük giriş ağzı boyutları
- TS EN ISO 2867:2011: İnşaat ve kazı makinaları erişme sistemleri
- TS 2963: İnşaat ve kazı makinaları bıçakları için cıvata ve somunlar
- TS EN ISO 3411: Operatörlerin fiziksel ölçüleri ve operatör bölmesinin en küçük ölçüleri
- TS EN ISO 3450:2011: Lastik tekerlekli makinaların fren sistemleri, çalışma özellikleri ve deney esasları
- TS EN ISO 3457: İnşaat ve kazı makinaları koruyucuları
- TS 3805 ISO 6484: Elevatörlü skreyperlerin hacimsel kapasiteleri
- TS ISO 4510-2: Servis el aletleri, mekanik çektirmeler ve iticiler
- TS 4803-1 ISO 6746-1: Boyutlar ve sembollerin tarifleri — Ana makina
- TS 4803-2 ISO 6746-2: Boyutlar ve sembollerin tarifleri — Teçhizat
- TS ISO 5006-1: Operatörün görüş alanı — Deney metodu
- TS EN 791+A1: Sondaj makinaları — Güvenlik
Kontrol formu kriterleri genel olarak TS EN 474-1 genel özellikler standardından ve ekipmana özel diğer standartlardan yararlanılarak oluşturulur.
İş makinasının tanımı ve sınıfları
İş makinası: Toprak, kaya veya benzeri malzemeyi öncelikle kazma, yükleme, taşıma, yayma, sıkıştırma ya da kanal açma amacıyla tasarlanan; donanıma veya ilave çalışma donanımına sahip, tekerlekler, paletler ya da ayaklar üzerinde kendinden tahrikli veya çekilebilen makinadır. İş makinaları oturan bir operatörün yanı sıra uzaktan kumandayla veya yürüyen operatörle de çalıştırılabilir.
- Çekici dozer
- Makinanın ileri hareketiyle malzemeyi kesen, kürüyerek götüren ve tesviye eden bir bıçak veya itme/çekme kuvveti oluşturan bağlı donanıma sahip, kendinden tahrikli paletli ya da lastik tekerlekli makinadır. Paletli, lastik tekerlekli ve saban donanımlı türleri bulunabilir.
- Yükleyici (loader)
- Makinanın öne hareketiyle toprağı kazan veya yükleyen, özellikle yükleme için tasarlanmış öne monteli kepçe donanımına sahip kendinden tahrikli paletli veya lastik tekerlekli makinadır.
- Kazıcı yükleyici (backhoe loader)
- Genellikle dengeleyici veya sabitleme mesnetleriyle birlikte, öne monteli yükleyici donanımı ile arkaya monteli kazıcı donanımı taşıyan ana şasiye sahip paletli ya da lastik tekerlekli makinadır.
- Hidrolik kazıcı (ekskavatör)
- Temel işi kazma olan; kanal açma, dolmuş kanalları temizleme, hafriyat yığma, yükleme ve malzemeyi araçlara yükleme işlerini yapabilen, bulunduğu seviyenin üstünden ve altından toprak kaldırabilen, çalışma sırasında 360 derece hareket kabiliyetine sahip paletli veya lastik tekerlekli makinadır.
- Skreyper
- Akslar arasında kesici bıçaklı bir hazneye sahip; ileri hareketle malzemeyi kesen, yükleyen, taşıyan, boşaltan ve yayan, kendinden tahrikli veya çekilen paletli ya da lastik tekerlekli makinadır.
- Greyder
- Ön ve arka akslar arasında ayarlanabilir bıçağa sahip; öne monteli bıçak, akslar arasındaki kazıyıcı veya arkaya monteli riperle donatılabilen; tesviye, eğim verme, hendek açma ve kazıma için tasarlanmış lastik tekerlekli makinadır.
- Trençer
- Makinanın ileri hareketiyle sürekli kanal açmak üzere tasarlanmış; arkaya veya öne monteli kazma zinciri, yuvarlak disk, saban bıçağı ya da benzeri çalışma donanımına sahip paletli veya lastik tekerlekli makinadır.
- Sondaj ve fore kazık makinaları
- İnşaat, su sondajı, maden ve taş ocağı işletmeleri, yer altı/yer üstü faaliyetleri ve tünel inşaatında kullanılan; delme sırasında sabit kalabilen, kendi gücüyle hareket edebilen veya kamyon, tekerlekli şasi, traktör, palet ya da kızak üzerine monte edilebilen makinalardır.
Kontrol kapsamı ve teknik dayanaklar
Kontrol Alanları
- Çekici ve çekici dozerler
- Damperli kamyonlar
- Boru döşeyiciler ve side bomlar
- Yükleyici ve kazıcı yükleyiciler
- Skreyper ve greyderler
- Fore kazık ve sondaj makineleri
- Silindirler
- Hidrolik kazıcı ve ekskavatörler
İlgili Standartlar
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği
- Makine Emniyeti Yönetmeliği
- TS EN 474 serisi
- TS EN ISO 2867
- TS EN ISO 3450
- TS EN ISO 3457
- İlgili üretici talimatları
- Kuruluş içi kontrol metotları
Kontrol metodu, periyot ve kabul kriterleri; ekipmanın teknik özellikleri, üretici talimatı, risk değerlendirmesi ve yürürlükteki mevzuat doğrultusunda belirlenir.